Najnowszy zeszyt PSB

W lipcu 2021 ukazał się zeszyt 218 – trzeci zeszyt tomu 53.

 

 

Zeszyt 218 (T. 53/3)

Obejmuje hasła: Tetmajer Adolf - Themerson Stefan

    
     Zeszyt otwierają życiorysy rodziny Tetmajerów. Najsłynniejsi z nich to bracia przyrodni Kazimierz Tetmajer (1865-1940), poeta, prozaik i dramaturg okresu Młodej Polski, oraz Włodzimierz Tetmajer (1861-1923), malarz, poeta i polityk. Najwięcej miejsca zajmuje jednak ród Tęczyńskich herbu Topór, którego dzieje przedstawiamy od XIV do XVII wieku. Opowieść tę rozpoczyna życiorys Andrzeja Tęczyńskiego (zm. 1368), wojewody krakowskiego, protoplasty rodu, kontynuują zaś biogramy jego imienników, m. in. Andrzeja Tęczyńskiego (zm. 1461), marszałka nadwornego, zamordowanego przez mieszczan krakowskich, i Andrzeja Tęczyńskiego zwanego Pępkiem (po 1484 – 1536), kasztelana krakowskiego, posła królewskiego, pielgrzyma do Ziemi Świętej. Ważne miejsce zajmują też: Jan Tęczyński (zm. 1405), namiestnik króla Władysława Jagiełły, a według Janusza Kurtyki  przejściowo wicekról, oraz Jan Baptysta Tęczyński (ok. 1539 – 1563), dyplomata, niedoszły mąż królewny szwedzkiej Cecylii, zmarły w niewoli duńskiej. Ostatnim z rodu był Jan Tęczyński zwany Magnus (1579 – 1637), podczaszy królowej, wojewoda krakowski, przyjaciel poety Piotra Kochanowskiego. Wspomniany w biogramie Magnusa jego syn, Stanisław Tęczyński (1611–1634), zmarły w obozie wojskowym pod Kamieńcem Podolskim, został przedstawiony na słynnym portrecie Tomasza Dolabelli (w Państwowych Zbiorach Sztuki na Wawelu). Wobec tak rozbudowanego rodu Tęczyńskich niewiele miejsca zostało w zeszycie na inne postaci, wśród nich: Ludwika Tęgoborskiego (1793-1857), ekonomistę o europejskiej renomie, konsula generalnego Rosji w Gdańsku, oraz Karola Teutscha (1921–1992), skrzypka i dyrygenta. Zeszyt zamyka biogram malarki i rysowniczki Franciszki Themerson (1907-1989).

Życiorysy zamieszczone w zeszycie 217 PSB:  

 
Tetmajer Alina (1915 – 1996), lekarka
Tetmajer Józef (1804 – 1880), poeta, uczestnik powstania listopadowego
Tetmajer Karol (1784 – 1875), adwokat, literat, ziemianin
Tetmajer Kazimierz (1865 – 1940), poeta, prozaik, dramaturg
Tetmajer Michał (1909 – 1956), architekt
Tetmajer Włodzimierz (1961 – 1923), malarz, polityk
Tetzlaff  Henryk (1900 – 1986), dziennikarz, publicysta, przedsiębiorca
Teuchmann Jan (1908 – 1977), lekarz, profesor
Teutsch Karol (1921 – 1992), skrzypek, dyrygent
Tęczarowski Alfred (1884 – 1932), kierownik Wydawnictwa Ossolineum
Tęczyńska Anna (ok. 1488 – między 1550 a 1552), księżna raciborska
Tęczyńska Jadwiga (zm. 1457 lub 1458), starościna chełmińska
Tęczyński Andrzej (zm.1368), wojewoda krakowski, protoplasta Tęczyńskich
Tęczyński Andrzej (zm.1411), starosta podolski, kasztelan wojnicki
Tęczyński Andrzej (zm.1461), marszałek nadworny
Tęczyński Andrzej (zm.1502), kasztelan małogoski, sądecki i wojnicki
Tęczyński Andrzej (po 1484 – 1536), referendarz koronny, kasztelan krakowski
Tęczyński Andrzej (zm.1561), kasztelan i wojewoda lubelski, kasztelan krakowski
Tęczyński Andrzej (ok.1545 – 1588), kasztelan i wojewoda bełski, wojewoda krakowski
Tęczyński Andrzej 1576 – 1613), kasztelan wiślicki, następnie bełski
Tęczyński Gabriel (1575 – 1617), miecznik koronny, wojewoda lubelski
Tęczyński Jan (zm. 1405), kasztelan krakowski, namiestnik królewski
Tęczyński Jan (między 1408 a 1410 – 1470), rycerz pasowany, kasztelan krakowski
Tęczyński Jan (zm.1532), dworzanin królewski, podkomorzy krakowski
Tęczyński Jan (1492 – 1541), wojewoda bełski, podolski, ruski i sandomierski
Tęczyński Jan (1484 – 1552), marszałek nadworny koronny, wojewoda sandomierski
Tęczyński Jan Baptysta (ok.1539 – 1563), wojewoda bełski, dyplomata
Tęczyński Jan (ok.1542 – 1593), kasztelan wojnicki, podkomorzy koronny
Tęczyński Jan (1579 – 1637), podczaszy królowej, wojewoda krakowski
Tęczyński Mikołaj (zm.1497), miecznik krakowski, wojewoda i starosta ruski
Tęczyński Nawój (zm.1394), dziekan i oficjał krakowski
Tęczyński Sędziwój (zm.1479), kanonik krakowski, prawnik, rektor Uniw. Krakowskiego
Tęczyński Stanisław (zm.1484), podkomorzy chełmski, kasztelan wiślicki
Tęczyński Stanisław (1484 – 1549), podkomorzy sandomierski, starosta trembowelski
Tęczyński Stanisław (1514 – 1560), wojewoda sandomierski i krakowski
Tęczyński Zbigniew (zm.1408), podkomorzy krakowski, starosta malborski i ruski
Tęgoborski Jan (ok.1622 – 1679/80), sędzia grodzki krakowski, kasztelan żarnowski
Tęgoborski Ludwik (1793 – 1857), ekonomista, konsul generalny Rosji w Gdańsku
Tęgoborski Stanisław (ok.1652 – 1709), starosta małogoski, poseł na sejmy
Tęgoborski Walerian (ok.1747 – 1819), sekretarz wielki litewski
Tęsiorowski Jerzy (1915 – 1991), oficer Wojska Polskiego i Armii Krajowej
Tęsiorowski  Ludwik (1802 – 1855), ksiądz, zesłaniec
Themerson Franciszka (1907 – 1988), malarka, rysowniczka, ilustratorka
Themerson Stefan (1910 – 1988), pisarz, poeta, filozof, filmowiec, rysownik, autor kolaży

 

  

Tetmajer Kazimierz
T. znajdował się w tym czasie u szczytu sławy. W ankiecie „Kuriera Warszawskiego” (1901 nr 1) na najlepszego polskiego twórcę XIX w. zajął siódme miejsce. Uchodził za arbitra elegancji, ubierał się wytwornie, za granicą mieszkał w najlepszych hotelach. Był ulubieńcem salonów, przedmiotem westchnień pensjonarek i uwielbienia kobiet, wobec których był szarmancki i uwodzicielski. Kolejne wydania romansów powieściowych nie wystarczały jednak na utrzymanie; T. bywał zadłużony, prosił przyjaciół o pożyczki. Był wówczas związany z Izabelą Dębowską, statystką krakowskiego teatru; 17 XI 1901 urodził się jego syn, Kazimierz Stanisław.

Z biogramu autorstwa Wiktora Czernianina

 

Tetmajer Włodzimierz
Ściągnięty do podkrakowskiej wsi Bronowice Małe przez zaprzyjaźnionego malarza Ludwika De Laveaux (który w r. 1889 osiadł tam na pewien czas), zaczął przyjeżdżać do Bronowic w poszukiwaniu modeli i pejzaży. Poznał wtedy córkę miejscowego gospodarza, Annę Mikołajczykównę; bez wiedzy rodziny 11 VIII 1890 w kościele Mariackim w Krakowie wziął z nią ślub. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem w środowisku krakowskim i na pewien czas ochłodziło stosunki rodzinne i towarzyskie T-a. Odtąd T. przez kilka lat spędzał zimę w Krakowie, a lato w gospodarstwie teściów w Bronowicach Małych, gdzie zbudował sobie pracownię. W r. 1894 zakupił od teścia, Jacka Mikołajczyka, grunt w Bronowicach Małych i zbudował na nim drewniany, kryty strzechą dom z pracownią (obecnie przebudowany, tzw. Rydlówka), w którym wiosną 1895 zamieszkał z powiększającą się rodziną. Bronowicka siedziba T-a stała się sensacją; budziła tak wielkie zainteresowanie, że T. niekiedy krył się przed ciekawskimi na strychu lub w zbożu.

Z biogramu autorstwa Joanny Daranowskiej-Łukaszewskiej

 

Tęczyński Andrzej
T. był twórcą fundamentów potęgi majątkowej rodu Toporów. Kontynuował rozpoczętą przez ojca intensywną kolonizację obszarów leśnych na zachód i północ od gniazda rodowego w Morawicy w ziemi krakowskiej. Jeszcze za życia Nawoja z Morawicy włączał się w organizowanie majątków rodzinnych i procesy lokacyjne. Po śmierci ojca i podziale majątkowym z bratem Janem dysponował Morawicą (gdzie ostatecznie osiadł Jan) oraz wsiami lub ich częściami: Zalasem, Nawojową Górą (później przejęta przez Jana), Nawojową Wolą, Nielepicami, Rudnem i Tęczynem oraz być może dobrami w księstwie oświęcimskim. Na wzgórzu zwanym Tęczyn (obecnie Tenczyn), w pobliżu wsi Rudno, wzniósł zamek, który stał się centrum dóbr i główną siedzibą rodu; najstarsza część zamku powstała najprawdopodobniej między l. 1331 a 1361.

Z biogramu autorstwa Andrzeja Marca

 

Tęczyński Andrzej
Gdy 16 VII 1461 zgłosił się po odbiór zbroi, doszło między nim a płatnerzem do sprzeczki o jakość usługi i wygórowaną cenę. Wyprowadzony z równowagi T. dwukrotnie pobił płatnerza, raz na miejscu, potem o wiele brutalniej na ulicy, w obecności rajców Mikołaja Krejdlara i Kezingera. Czyn ten i butna postawa T-ego wywołały niepokoje w mieście i pragnienie odwetu. W obawie przed zamieszkami rajcy zamknęli bramy miasta i wobec nieobecności króla zwrócili się do królowej Elżbiety Rakuszanki o przeciwdziałanie rozruchom. Królowa nakazała spokój, ustanawiając wadium 80 tys. grzywien za jego złamanie przez którąkolwiek ze stron; nie wpłynęło to jednak łagodząco na nastroje w mieście. T. początkowo zabarykadował się w domu przy ul. Brackiej, a następnie z synem i towarzyszami schronił się w pobliskim kościele Franciszkanów. Nie powstrzymało to jednak napastników, którzy wtargnęli do świątyni i zamordowali go w zakrystii, a następnie wywlekli jego ciało i przeciągnęli rynsztokiem aż do Rynku, gdzie porzucili je na trzy dni.

Z biogramu autorstwa Jacka Laberscheka

 


Tęczyński Andrzej zwany Pępek
Coraz silniejsza pozycja T-ego wśród dygnitarzy kor., rosnące wpływy na dworze królewskim i zwiększające się znaczenie w życiu politycznym kraju zwróciły na niego uwagę obcych monarchów. Mikołaj Nipszyc, agent księcia Albrechta Hohenzollerna, zaliczył go do grupy sześciu najbardziej wpływowych wielmożów w państwie; zgodnie z jego sugestiami książę pruski zaczął starać się o poparcie T-ego dla swych planów (m.in. w sprawie pozyskania Mazowsza). Starania o przychylność T-ego podjęli również Habsburgowie, a zwłaszcza król czeski Ferdynand I, który szukał sprzymierzeńców w rywalizacji z «królem narodowym» Janem Zapolyą o Węgry; na jego wniosek cesarz Karol V nadał 30 IX 1527 T-emu i jego najbliższym krewnym dziedziczny tytuł hrabiowski (comes). Mimo tego wyróżnienia T. nie opowiedział się jednoznacznie po stronie habsburskiej; w działalności politycznej był ostrożny i unikał zdecydowanych deklaracji, kierował się przede wszystkim własnym interesem.

Z biogramu autorstwa Mariusza Lubczyńskiego

 

Tęczyński Jan
Po śmierci królowej Jadwigi (17 VII 1399) T. ugruntował i poszerzył swą pozycję; z bp. krakowskim Piotrem Wyszem został egzekutorem testamentu zmarłej monarchini. W 2. poł. r. 1399 występował często w otoczeniu Władysława Jagiełły m.in. świadkując w lipcu i listopadzie t.r. w jego dokumentach; w sierpniu uczestniczył w Krakowie w sądzie nadw., w październiku przewodniczył temu sądowi, a 6 XII jako komisarz królewski zaświadczył w Krakowie o sprzedaży młyna wodnego w Zielonkach koło dworu królewskiego. Wg Kurtyki, w l. 1399-1402, w okresie kryzysu legitymizacyjnego związanego z zachwianiem praw Jagiełły do tronu polskiego po śmierci Jadwigi, pełnił funkcję wicekróla (namiestnika). Wprawdzie polski system prawny nie znał takiego stanowiska, jednak 17 XI 1400 wystąpił T. jako zastępca króla, «locumtenens regis». Posiadał bardzo szerokie kompetencje jako kaszt. krakowski i namiestnik monarchy, uprawniające go m.in. do przewodniczenia sądom wiecowym, grodzkim i kasztelańskim. W zastępstwie króla wystawiał dokumenty i świadkował w jego dyplomach.

Z biogramu autorstwa Jacka Laberscheka

 


Tęczyński Jan
Na przełomie lutego i marca 1454 uczestniczył T. w pertraktacjach z przedstawicielami Związku Pruskiego dotyczących inkorporacji Prus do Korony. Inaczej niż przeciwny inkorporacji kard. Oleśnicki, był w mniejszościowej grupie, optującej za zawieszeniem decyzji do zjazdu generalnego oraz za konsultacjami z panami lit. Po przegłosowaniu w radzie królewskiej inkorporacji poparł jednak tę decyzję i 6 III t.r. był obecny podczas ceremonii hołdu delegacji stanów pruskich oraz świadkował w akcie inkorporacji. Podążył następnie z królem do Brześcia Lit. na negocjacje z panami lit., które odbyły się w poł. kwietnia; otrzymał wtedy od władcy kolejne 300 grzywien na tenucie lubomelskiej. Jako jeden z nielicznych Małopolan brał udział w dn. 1-9 V w zjeździe w Łęczycy, poświęconym rozpoczynającej się wojnie pruskiej (trzynastoletniej).

Z biogramu autorstwa Jerzego Sperki

 

Tęczyński Jan Baptysta
Dn. 18 IX statek T-ego natknął się przypadkowo na część duńskiej floty wojennej, biorącej udział w działaniach przeciw Szwedom, i po krótkiej walce został poważnie uszkodzony (stracił m.in. maszt); wobec przeważających sił przeciwnika Polacy poddali się, po czym otoczeni przez duńskie jednostki wpłynęli do portu Visby na Gotlandii, gdzie przebywał admirał Peder Skram. Wbrew nadziejom T-ego, kilkudniowe rozmowy przerywane biesiadami nie przyniosły efektu. Skram nie uwierzył w tłumaczenie posła, jakoby płynął on z rozkazu króla polskiego do Finlandii (głównym zarzutem był brak glejtu od króla duńskiego), nie zgodził się na opuszczenie przez niego statku, zezwalając jedynie na zakup żywności na lądzie, a 25 IX nakazał odwieźć jeńców do Kopenhagi, gdzie o ich dalszym losie miał zadecydować król Fryderyk II. Przez blisko trzy tygodnie statek z Polakami pływał po Bałtyku wraz z jednostkami duńskimi, szukającymi wrogiej floty szwedzkiej; uwięzionym doskwierał głód, niewygody i złe warunki pogodowe, a przygnębiony i znużony żeglugą T. bezskutecznie domagał się uwolnienia lub odesłania do Kopenhagi.

Z biogramu autorstwa Mariusza Lubczyńskiego

 

Tęczyński Jan zwany Magnus
T. przyjaźnił się z Piotrem Kochanowskim i zachęcił go do przetłumaczenia eposu T. Tassa „Gerusalemme liberata”; wg Kochanowskiego dzięki jego pomocy wiersze «poprawy dostały / I już się w kosztowniejszy rym poubierały», a jak przypuszczał Jan Pirożyński, T. być może dokonał również bardzo starannej korekty. Dzieło, pt. „Gofred abo Jeruzalem wyzwolona”, ukazało się w r. 1618 w Krakowie, w drukarni Franciszka Cezarego. T. namówił także Kochanowskiego do przełożenia eposu „Orlando furioso” („Orland szalony”) L. Ariosta; rękopis przekładu pozostawił poeta w rękach T-ego, a ten po jego śmierci przekazał go w r. 1622 Cezaremu, ale do wydania tym razem nie doszło (rzecz ukazała się dopiero w l. 1799 i 1905).

Z biogramu autorstwa Jacka Pielasa

 

Tęczyński Zbigniew
Nominacja T-ego i polityka Kazimierza Jagiellończyka wobec Prus spotkała się ze sprzeciwem pruskich możnych na czele z bp. Tungenem, którzy bezskutecznie domagali się powierzania tamtejszych urzędów wyłącznie osobom miejscowego pochodzenia. Największym wrogiem T-ego stał się jeden z przywódców opozycji stanów pruskich, woj. malborski i star. sztumski Mikołaj Bażyński; w grudniu 1485 kolejny raz skarżył się radzie m. Gdańska na ucisk doznawany od T-ego, ale poruszanie tej kwestii w rozmowach posłów gdańskich z przedstawicielami króla nie przynosiło efektów. T. prowadził zdecydowaną politykę wobec stanów, a zwłaszcza gdańszczan, m.in. uwięził doktora medycyny Martina Sibbenboema, w którego sprawie interweniowali rajcy gdańscy.

Z biogramu autorstwa Adama Szwedy

 


Redakcja Polskiego Słownika Biograficznego życzy Państwu ciekawej lektury.