Najnowszy zeszyt PSB

W grudniu 2021 ukazał się zeszyt 219 – czwarty zeszyt tomu 53.

 

 

Zeszyt 219 (T. 53/4)

Obejmuje hasła: Themerson Stefan - Toeplitz Jerzy

    
     Zeszyt otwiera (zapoczątkowany w zeszycie poprzednim) biogram Stefana Themersona (1910-1988), pisarza, poety, filozofa, filmowca i rysownika. Obok szeregu haseł z doby staropolskiej (np. Daniela Thiema <zm.1660>, ludwisarza, współtwórcy kolumny Zygmunta w Warszawie) zwracają uwagę biogramy postaci z XIX, a zwłaszcza z XX wieku. Wiek XIX reprezentują m.in. Julian Titius (1820-1898), lekarz i działacz społeczny w Wilnie, Józef Toczyski (1826-1864), dyrektor Wydziału Skarbu w powstaniu styczniowym, stracony razem z Romualdem Trauguttem, Leopold Tlachna (1849-1918), jeden z najaktywniejszych budowniczych krakowskich schyłku stulecia (a także jego starszy brat, Maurycy Tlachna <1844-1922>, również krakowski budowniczy) oraz Ernest Till (1846-1926), prawnik, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, autor fundamentalnego dzieła Prawo prywatne austriackie. Do przełomu stuleci odnosi się biogram Karola Tichego (1871-1939), artysty Młodej Polski, malarza, grafika, projektanta mebli i tkanin, oraz Maksymiliana Thullie (1853-1939), inżyniera budowlanego, profesora i rektora Szkoły Politechnicznej we Lwowie. Wiek XX to m.in. Stanisław Thugutt (1873-1941), działacz ludowy i spółdzielczy, minister spraw wewnętrznych, twórca administracji II RP, jego brat stryjeczny Stanisław Józef Thugutt (1862-1956), geolog, profesor i rektor Uniwersytetu Warszawskiego, Ozjasz Thon (1870-1936), rabin, działacz syjonistyczny, poseł na sejmy RP, Wiktor Thomme (1881-1962), generał brygady, w kampanii wrześniowej 1939 r. obrońca twierdzy Modlin, Gabriela Thun Hohenstein (1872-1957), działaczka społeczna i charytatywna, „dobra pani z Kończyc” na Śląsku Cieszyńskim, Stanisław Thun (1894-1944), podpułkownik AK, poległy w powstaniu warszawskim. Publikujemy też biogramy Janiny Tisserant-Parzyńskiej (1895-1989), śpiewaczki, Leona Tochowicza (1897-1965), lekarza kardiologa, profesora i rektora Akademii Medycznej w Krakowie, Grzegorza Timofiejewa (1908-1962), poety i prozaika, Jerzego Toeplitza (1909-1995), historyka filmu, organizatora szkolnictwa filmowego w Polsce i Australii, oraz Józefa Tischnera (1931-2000), księdza, filozofa, kapelana Solidarności, profesora Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie.

Życiorysy zamieszczone w zeszycie 219 PSB:  

 
Themerson Stefan (1910-1988), pisarz, filozof, filmowiec, rysownik
Thénaud Jan (zm. 1582), działacz kalwiński, pedagog, księgarz krakowski
Theudenkus Konrad (zm. 1471), rajca i burmistrz Starego Miasta Torunia
Thiel Stanisław Lucjan (1881-1943), powstaniec wielkopolski, pułkownik WP
Thiem Daniel (zm. 1660), ludwisarz, kierownik ludwisarni królewskiej w Warszawie
Thiérry Louis François (1782-po 1851), tancerz, baletmistrz, choreograf, aktor  
Thierry Mikołaj Henryk (1920-1997), inżynier budowy okrętów
Thiess Jan Samuel (ok. 1768-1830), kupiec, przemysłowiec, urzędnik
This Aleksander Julian (1803-1846), prawnik, radca stanu, tłumacz
Thomas Aleksander (1871-1942), poseł na Sejm Ustawodawczy, kupiec
Thomas Christian (1695-1751), senior generalny Kościoła ewangelicko-augsburskiego
Thomas Gerhard (1650-1725), burmistrz toruński, bibliofil
Thomas Ignacy Józef (1876-1938), nauczyciel, przedsiębiorca, poseł na Sejm Ustawodawczy
Thommee Wiktor (1881-1962), generał brygady WP, obrońca twierdzy Modlin
Thon Ozjasz (1870-1936), rabin, działacz syjonistyczny, poseł na sejmy RP
Thugutt Mieczysław Stanisław (1902-1979), inżynier mechanik, działacz polityczny
Thugutt Stanisław August (1873-1941), działacz ludowy, minister spraw wewnętrznych  
Thugutt Stanisław Józef (1862-1956), geolog, profesor i rektor UW  
Thullie Czesław (1888-1976), profesor Politechniki Śląskiej
Thullie Jan (1876-1927), generał dywizji WP
Thullie Maksymilian (1853-1939), profesor Szkoły Politechnicznej we Lwowie, senator RP  
Thun Stanisław Marian (1894-1944), podpułkownik AK
Thun-Hohensetein Gabriela (1872-1957), działaczka społeczna i charytatywna
Thynel Gaudenty (1760-1833), prowincjał bernardynów, gwardian i kustosz kalwaryjski
Tichy Karol (1871-1939), malarz, grafik, profesor ASP w Warszawie
Tichy Katarzyna, w zakonie Maria Helena (1822-1886), przełożona generalna boromeuszek
Tidicaeus Franciszek (1554-1617), profesor Gimnazjum Akademickiego w Toruniu, lekarz
Tiede Jan Fryderyk (ok. 1793-1845), zarządca Księstwa Łowickiego
Tiedemenn Daniel (1674 – po 1722), malarz toruński
Tiedemann Johann starszy (1633-1705), malarz toruński
Tiedemann Johann młodszy (1669 – po 1718), malarz toruński
Tiergart August (zm. 1464 lub 1465), kanonik i kustosz warmiński
Tiger Adam (1883-1966), inżynier, obserwator lotniczy, major rezerwy WP  
Tilgner Damazy (1904-1997), inżynier rolnik, profesor Uniwersytetu Gdańskiego
Till Ernest (1846-1926), prawnik, profesor Uniwersytetu Lwowskiego
Tillinger Tadeusz (1879-1955), inżynier komunikacji, hydrotechnik
Timme Adolf Saturnin (1867-1901), rzeźbiarz, kamieniarz
Timofiejew Grzegorz (1908-1962), poeta, prozaik, tłumacz
Timoftiewicz Ludwik (1861-1900), lekarz weterynarii
Tinz Eugeniusz Aleksander (1877-1943), generał dywizji WP
Tischner Józef (1931-2000), ksiądz rzymskokatolicki, filozof, kapelan Solidarności
Tisserant-Parzyńska Janina (1895-1989), śpiewaczka  
Titius Julian (1820-1898), lekarz, działacz społeczny, kolekcjoner
Tkaczow Ferdynand (1902-1937), działacz ludowy i komunistyczny, poseł na Sejm RP
Tkaczow Stanisław (1913-1969), działacz komunistyczny, poseł na Sejm PRL, minister lasów  
Tkocz Józef Franciszek (1901-1969), nauczyciel, malarz, powstaniec śląski
Tlachna Leopold (1849-1918), budowniczy krakowski
Tlachna Maurycy (1844-1922), budowniczy krakowski, przedsiębiorca budowlany
Tłoczek Ignacy Felicjan (1902-1982), architekt, urbanista, konserwator zabytków
Tłoczyński Ignacy (1911-2000), tenisista
Tłomakowski Janusz Andrzej (1896-1980), architekt, grafik, malarz
Tłuchowski Jan (1887-1985), adwokat, p.o. komisarz Rządu m. stołecznego Warszawy
Tłuchowski Oskar Wacław (1893-1976), tłumacz, publicysta
Tłuczyński Maciej (1606-1684), jezuita, pisarz religijny, hagiograf
Tobiasz Mieczysław (1910-1980), historyk, profesor Politechniki Krakowskiej
Tobiaszek Fryderyk (ok. 1803-1856), burmistrz Krakowa
Tobik Teodor Jakub (1891-1955), podpułkownik dyplomowany WP i AK
Tobolski Adam (1560-1623), filolog, pedagog, filozof
Tobolski Wojciech (między 1535 a 1538-1611), jezuita, nauczyciel  
Tochman Apolonia (ok. 1823-1867), uczestniczka powstania krakowskiego i Wiosny Ludów
Tochman Kasper (1799-1880), prawnik, powstaniec listopadowy, emigrant
Tochowicz Leon (1897-1965), lekarz internista, profesor UJ i AM w Krakowie
Tochowicz Stanisław (1923-1994), profesor Politechniki Śląskiej i Częstochowskiej
Toczek Michał (1889-1971), major WP, jeździec, działacz sportowy
Toczek Walenty (1880-1961), działacz ruchu ludowego, poseł na Sejm RP
Toczyłowski Piotr (1741-1808), biskup sufragan wileński
Toczyski Aleksander (1899-1964), pułkownik artylerii WP
Toczyski Jan Nepomucen (ok. 1765-1837), uczestnik powstania kościuszkowskiego
Toczyski Józef (1826-1864), dyrektor Wydziału Skarbu w powstaniu styczniowym
Toczyski Michał (1798-1877), uczestnik powstania listopadowego i Wiosny Ludów
Toczyski Wojciech (ok. 1749-1827), rotmistrz Kawalerii Narodowej, generał ziemiański
Todtleben Tadeusz (1907-1994), inżynier elektryk, działacz narodowy
Toedwen Atanazy (1790-1834), szwoleżer gwardii cesarskiej
Toedwen Wincenty (1789-1860), kapitan szwoleżerów gwardii cesarskiej
Toeplitz Bonawentura (1831-1905), kupiec, przemysłowiec, filantrop
Toeplitz Henryk (1822-1891), kupiec, cukrownik, działacz gospodarczy
Toeplitz Jerzy (1909-1995), historyk filmu, organizator szkolnictwa filmowego

 

  

Themerson Stefan
W swym różnorodnym dorobku, będącym jednym wielkim traktatem moralnym, wracał T. do kilku tez, którym dawał wyraz w twórczości literackiej i filozoficznej: motywu godziwego postępowania i swoistej etyki przyrody (matki nie zjadają swoich dzieci), przekonania, że agresja jest kulturowa, a cel nie uświęca środków i zawsze należy zachowywać się przyzwoicie, twierdził też, że religie są z natury złe. «Czasami, rzadko, zdarza się, że spotykają się na swojej drodze artyści, jakby sobie przypisani, uzupełniający się, jak yin i yang. Themersonowie właśnie tacy byli».

Z biogramu autorstwa Marcina Giżyckiego

 

Tommee Wiktor
Podporządkowany dowództwu Armii «Warszawa», dowodził T. od 14 IX 1939 obroną Obozu Warownego «Modlin», podzielonego na cztery odcinki obronne. Twierdza, po całodziennym ciężkim bombardowaniu lotniczym 17 IX, odpierała od 18 IX systematyczne natarcia niemieckie, wsparte bombardowaniami oraz ostrzałem artyleryjskim. Rankiem 29 IX nastąpiło zawieszenie broni spowodowane brakiem amunicji, żywności i wody oraz wyczerpaniem polskiej załogi i tego samego dnia T. na rozkaz gen. Rómmla skapitulował, wynegocjowawszy honorowe warunki poddania twierdzy (oficerowie po pobycie w obozach przejściowych mieli wrócić do domów). T. trafił do obozu przejściowego w Działdowie, z którego został zwolniony 27 X; oddano mu jego samochód oraz wystawiono dokument gwarantujący bezpieczeństwo i wolność osobistą. T. wrócił do swego mieszkania w Warszawie na Żoliborzu, jednak już 7 XI 1939 został aresztowany.

Z biogramu autorstwa Daniela Koresia

 

Thon Ozjasz
W artykule opublikowanym 19 I 1934 w „Hajnt” pt. Walka dookoła Konstytucji poparł obowiązującą ustawę zasadniczą. Wobec decyzji Koła Żydowskiego o wstrzymaniu się od głosu w głosowaniu 23 III 1935 nad poprawkami Senatu do nowej konstytucji ustąpił z przewodniczenia Kołu (dymisji nie przyjęto) i w głosowaniu nie uczestniczył. Nazajutrz po uchwaleniu konstytucji ostro skrytykował w „Nowym Dzienniku” (1935 nr 126) projekt nowej, większościowej ordynacji wyborczej. Po śmierci Piłsudskiego w kazaniu wygłoszonym 14 V t.r. w synagodze Tempel nazwał zmarłego «największym człowiekiem doby obecnej, jakich małą garstkę wydała dotychczas cała ludzkość».

Z biogramu autorstwa Shoshany Ronen

 

Thugutt Stanisław
Po przejęciu 11 XI w Warszawie władzy wojskowej przez Piłsudskiego i rozwiązaniu się tego dnia rządu Daszyńskiego w powstałym 17 XI warszawskim Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej Jędrzeja Moraczewskiego został ponownie szefem MSW. Z Józefem Buzkiem i Mieczysławem Niedziałkowskim zredagował ordynację wyborczą, wprowadzającą powszechne prawo wyborcze, także dla kobiet; 28 XI ordynacja została przyjęta przez rząd. Nazajutrz przedstawił rządowi projekt prac nad konstytucją odrodzonej Polski. W dalszym ciągu organizował władze lokalne, m.in. mianując komisarzy powiatowych związanych z partiami lewicowymi; wywołało to ostrą krytykę ze strony Narodowej Demokracji. Wydał okólnik, na mocy którego określenie «pan» miało być w pismach urzędowych zastąpione terminem «obywatel».

Z biogramu autorstwa Jerzego Mazurka

 


Thullie Maksymilian
Przez cały okres międzywojenny zasiadał T. w dalszym ciągu w Radzie Miejskiej Lwowa; na jej forum zajmował postawę zdecydowanie antysemicką (sam określał się mianem asemity); na posiedzeniu komisji do zbadania stosunków polsko-żydowskich postulował 4 II 1919 uznać Żydów za obcokrajowców (obywateli państwa palestyńskiego) oraz pozbawić ich praw obywatelskich i praw wyborczych, ograniczyć prawo nabywania przez nich nieruchomości i korzystania z publicznych szkół polskich, gwarantując im równocześnie autonomię kulturalną, religijną i oświatową.

Z biogramu autorstwa Józefa Piłatowicza

 

Tischner Józef
W Inst. Wydawniczym «Nasza Przeszłość» ukazał się tom szkiców i rozpraw T-a pt. Polski młyn (Kr. 1991), podsumowujący doświadczenia l. osiemdziesiątych i pierwszych lat transformacji, a w wydawnictwie Znak zbiory Etyka solidarności oraz Homo sovieticus (Kr. 1992) i Nieszczęsny dar wolności (Kr. 1993). T. zwracał w nich uwagę na skłonność do przedstawiania dopiero co odzyskanej wolności jako źródła samych negatywnych zjawisk, gdy tymczasem, jego zdaniem, ujawniła ona jedynie zniszczenia dokonane przez poprzedni system. Popierając gospodarczy liberalizm, T. podkreślał konieczność zachowania ideałów «Solidarności». Apelował też o bardziej ewangeliczny charakter polskiego duszpasterstwa. Był przeciwnikiem lustracji i dekomunizacji jako narzędzi walki politycznej; nie negując konieczności osądzenia konkretnych win, postulował, by zamiast motywowanymi politycznie rozliczeniami zająć się przede wszystkim gruntowną analizą komunizmu i jego pozostałości.

Z biogramu autorstwa Wojciecha Bonowicza

 


Tisserant Janina
W r. 1966 Kazimierz Kord, dyrektor Miejskiego Teatru Muzycznego w Krakowie, zaangażował T. do roli Hrabiny w „Damie pikowej” Czajkowskiego. Premiera 28 III t.r. odbiła się głośnym echem także poza Polską. «Rzeczywistą kreację wielkiej miary [...], prawdziwie wzorową postać […] stworzyła właściwie jedna artystka – sędziwa Janina Tisserant–Parzyńska» (J. Kański); «licząca ponad 70 lat śpiewaczka gra nadzwyczajnie, ale – co jest jeszcze bardziej zadziwiające – śpiewa głosem świeżym, z nienaganną intonacją i rzadkim wyczuciem» (J.-L. Caussou, „Opéra. La Revue de l’Art Lyrique” 1969 nr 72). T. wykonała partię Hrabiny 47 razy, po raz ostatni 6 IV 1970.

Z biogramu autorstwa Anny Woźniakowskiej

 

Tlachna Leopold
Obok Beniamina Torbe i Henryka Lamensdorfa, był T. jednym z najaktywniejszych budowniczych krakowskich, czynnym od końca l. osiemdziesiątych XIX w. do r. 1910. Domy przez niego stawiane stanowiły ok. 10% wszystkich powstających w mieście (w l. 1891-5, 1898, 1899, 1902, 1903, 1907 i 1909), przy czym ilość ta czterokrotnie osiągnęła lub przekroczyła 20% (w l. 1895, 1902, 1903 i 1909). T. projektował przede wszystkim kamienice czynszowe; w całym dorobku miał niewiele budynków o innym przeznaczeniu (synagogę, szkołę, kilka willi). Pracował głównie dla indywidualnych klientów, kilkakrotnie stawiając po dwa budynki dla jednego zamawiającego.

Z biogramu autorstwa Joanny Daranowskiej-Łukaszewskiej

 

Toczyski Józef
Sprawowanie przez T-ego funkcji dyrektora Wydz. Skarbu trwało niewiele ponad miesiąc. W wyniku zeznań Ilnickiego, Apolinarego Ordyńca, Juliana Surzyckiego i Władysława Więckowskiego został T. aresztowany 29 I 1864 w Warszawie i osadzony na Pawiaku, najpierw z braku dostatecznych dowodów winy we wspólnej celi, a następnie w X Pawilonie Cytadeli. W śledztwie był głodzony, przez 71 dni trzymany w lochu, policzkowany i kopany. Początkowo nie przyznawał się do udziału w Organizacji Narodowej, ale po dwóch miesiącach, konfrontowany w trakcie śledztwa m.in. z Cezarym Mórawskim i Zygmuntem Sumińskim, załamał się i złożył drobiazgowe sprawozdanie ze swej działalności oraz z prac Wydz. Skarbu. Przyznał się do współpracy z Ilnickim, Wohlem, Sommerem, Lauberem i Sumińskim, zaprzeczał jednak pełnieniu obowiązków dyrektora i nie obciążył kolegów. Włączony do procesu Traugutta znalazł się w grupie piętnastu osób oskarżonych o kierowanie powstaniem.

Z biogramu autorstwa Emila Noińskiego

 

Toeplitz Jerzy
W r. akad. 1972/3 był profesorem wizytującym na Wydz. Edukacji Uniw. La Trobe w Melbourne (specjalność: mass media). W marcu 1973 Gough Whitlam, nowy premier Australii, powołał go na stanowisko dyrektora-założyciela szkoły filmowo-telewizyjnej National Film and Television Training School w Sydney (następnie Australian Film Television and Radio School – AFTRS); swoje obowiązki T. objął 1 VIII t.r. W kraju ukazał się tymczasem tom T-a, będący plonem jego pobytu w USA w r. 1967 pt. Nowy film amerykański (W. 1973, przekłady: angielski London 1974 i Chicago 1975, czeski Praha 1977). Dn. 31 XII 1975 przeszedł T. na krajową emeryturę, natomiast w dalszym ciągu pracował w Sydney, przyczyniając się do rozkwitu kinematografii australijskiej i kształtując wielu znanych filmowców, m.in. Gillian Armstrong, Jane Campion, Chrisa Noonana, Phillipa Noyce’a i Sophię Turkiewicz.

Z biogramu autorstwa Tadeusza Lubelskiego

 


Redakcja Polskiego Słownika Biograficznego życzy Państwu ciekawej lektury.