Najnowszy zeszyt PSB

Po dłuższej przerwie spowodowanej pandemią w lutym 2021 ukazał się zeszyt 217 – drugi zeszyt tomu 53.

 

 

Zeszyt 217 (T. 53/2)

Obejmuje hasła: Teodorowicz Feliks - Tetmajer Adolf

    
     Z postaci średniowiecznych zwraca tu uwagę Teodoryk (zm. 1246), opat klasztoru cystersów w Jędrzejowie, oraz Jan Teszner (zm. 1496), burmistrz Krakowa. Występują też postaci pierwszych biskupów unickich, w tym Cyryla Terleckiego (zm. 1607), biskupa łucko-ostrogskiego, współtwórcy unii brzeskiej. Spośród hierarchów innych niż rzymski obrządków katolicyzmu wybija się też Józef Teodorowicz (1864-1938), ostatni arcybiskup ormiańsko-katolicki Lwowa. Historii XVII wieku dotyczą biografie Pawła Tetery (ok. 1620-1671), hetmana wojska zaporoskiego, jednego z twórców unii hadziackiej, oraz elektorowej bawarskiej, Teresy Kunegundy (1676-1730), córki króla Jana III Sobieskiego, natomiast historii XVIII wieku – rodzina kupców i bankierów, Tepperów, a w niej Piotr Tepper starszy (1702-1790) i Piotr Tepper Ferguson (1732-1794); synem tego ostatniego był Ludwik Tepper Ferguson (1768-1838), prawnik i muzyk. Frapujący jest życiorys Hipolita Terleckiego (1808-1889), duchownego rzymskokatolickiego, następnie greckokatolickiego, a w końcu prawosławnego. Występują też w zeszycie pisarze: Władysław Lech Terlecki (1933-1991), twórca powieści historycznych, dramatów i słuchowisk radiowych, Olgierd Terlecki (1922-1986), prozaik i eseista historyczny, Maria Terlikowska (1920-1990), autorka książek dla dzieci, m. in. serii Przygody Gąski Balbinki, oraz Józef Andrzej Teslar (1889-1961), poeta legionowy i tłumacz, a także jego brat Tadeusz Teslar (1894-1969), jeden z pierwszych polskich sowietologów. Odrębne miejsce zajmuje obszerny biogram Tymona Terleckiego (1905-2000), historyka literatury, teatrologa, eseisty i polityka emigracyjnego. Historyków reprezentuje Jerzy Janusz Terej (1934-1979), badacz dziejów obozu narodowego i Armii Krajowej. Warto zauważyć postacie Franciszka Tepy (1828-1889), malarza, Tadeusza Tertila (1864-1925), burmistrza Tarnowa, Ireny Tetelowskiej (1927-1969), prasoznawczyni, Lecha Terpiłowskiego (1930-2000), publicysty muzycznego, a także pieśniarek działających na emigracji: Zofii Terné (1904-1987) i Antoniny Terleckiej, pseudonim Tola Korian (1911-1983).

Życiorysy zamieszczone w zeszycie 217 PSB:  

 
Teodorowicz Józef (1864 – 1938), arcybiskup ormiańskokatolicki  Lwowa
Teodoryk (zm.1246), opat klasztoru cystersów w Jędrzejowie
Teodoryk (zm.1268), kasztelan
Teodoryk (zm.1299), minister czesko – polskiej prowincji franciszkanów
Teodoryk (zm. między 1304 a 1307), cysters, opat lubiąski
Teodoryk (zm.1305), opat klasztoru cystersów w Mogile
Teodoryk (ok.1375 - 1438), rycerz pasowany, chorąży poznański
Teodozjusz (Teodozy) (1864 - 1943), prawosławny arcybiskup wileński i lidzki
Teomim Arie (zm.1831), rabin w Leżajsku i Brodach
Teomim Josef (1727 – 1792), rabin we Frankfurcie nad Odrą
Tepa Bruno (1865 – 1898), malarz
Tepa Franciszek (1828 – 1889), malarz, rzeźbiarz
Tepa Jerzy (1908 – 1992), dramatopisarz, dziennikarz
Tepper Piotr, zwany starszym (1702 – 1790), kupiec, bankier
Tepper Walenty (ok. 1747 – 1810), profesor Akademii Zamojskiej
Tepper Ferguson Ludwik (1768 – 1838), prawnik, dyplomata, kompozytor
Tepper Ferguson Piotr (1732 – 1794), kupiec i bunkier warszawski
Ter-Gazarow Włodzimierz (1884 – 1971), oficer WP, działacz ormiański
Teraszkiewicz Jan (1793 – 1863), unicki biskup bełski
Tereinski Mikołaj (1718 lub 1719 – 1790), malarz
Terej Jerzy (1934 – 1979), historyk
Teresa Kunegunda (1676 – 1730), królewna polska, elektorowa bawarska
Tereszczenko Jadwiga (1899 – 1976), malarka, konserwator dzieł sztuki
Tereszczenko Jerzy (1896 – 1969), kapitan lotnictwa WP, adwokat
Terlecka Anna (1810 lub 1811 – 1835), poetka
Terlecka Antonina, pseud. Tola Korian (1911 – 1983), pieśniarka
Terlecki Alfred (1883 – 1973), malarz
Terlecki Adam (1624 – 1669), unicki biskup przemyski
Terlecki Cyryl (zm.1607), unicki biskup łucko-ostrogski, współtwórca unii brzeskiej
Terlecki Filip (1808 – 1889), lekarz, ksiądz greckokatolicki
Terlecki Metody (zm. 1649), unicki biskup chełmski
Terlecki Olgierd (1922 – 1986), publicysta, prozaik
Terlecki Stanisław (1901 – 1991), architekt, malarz, rysownik
Terlecki Teofil (1870 – 1902), grafik, rysownik
Terlecki Tymon (1905 – 2000), teatrolog, krytyk, eseista
Terlecki Władysław (1904 – 1967), numizmatyk
Terlecki Władysław Lech (1933 – 1999), pisarz
Terlikowska Maria (1920 – 1990), pisarka literatury dziecięcej
Terlikowska-Woysznis Zofia (1916 – 1989), prozaiczka, reportażystka
Terlikowski Feliks (1885 – 1951), chemik, profesor Uniwersytetu Poznańskiego
Terlikowski Franciszek (1851 – 1928), filolog klasyczny, nauczyciel
Terlikowski Konstanty (1896 – po1939), sędzia, poseł na Sejm i senator RP
Terné Zofia (1904 – 1987), piosenkarka, artystka kabaretowa
Terpiłowski Lech (1930 – 2000), publicysta muzyczny
Terszakowec Hryńko (1877 – 1959), działacz ukraiński, poseł na Sejm RP
Tertil Tadeusz (1864 – 1925), burmistrz Tarnowa
Teska Jan (1876 – 1945), dziennikarz
Teska Armin (1910 – 1967), fizyk, profesor UMCS
Teslar Antoni (1898 – 1972), malarz, rysownik, emalier
Teslar Józef Andrzej (1889 – 1961), poeta legionowy
Teslar Tadeusz (1894 – 1969), sowietolog
Tessarczyk Antoni (1799 – 1869), historyk, dziennikarz
Tessaro Paweł (1891 – 1933), generał brygady WP
Tesznar Leopold (1884 – 1953), pełnomocnik Rady Głównej Opiekuńczej
Tesznarowicz Zachariasz (1648 – 1712), prawnik, profesor Uniwersytetu Krakowskiego
Teszner Jan (zm.1459), mieszczanin krakowski, żupnik olkuski
Teszner Jan (zm. 1496), przedsiębiorca, kupiec, rajca i burmistrz Krakowa
Tetelowska Irena (1927 – 1969), prasoznawczyni
Teter Jerzy (1912 – 1993), profesor Akademi Medycznej w Warszawie
Tetera Paweł (między 1610 a 1622 –1671), hetman wojska zaporoskiego
Tetmajer Adolf (1813 – 1892), powstaniec listopadowy, poseł na Sejm Krajowy

 

  

Teodorowicz Józef
Po wybuchu pierwszej wojny światowej w r. 1914 T. w czasie okupacji rosyjskiej pozostał we Lwowie; starał się bezskutecznie o zwolnienie aresztowanego przez Rosjan metropolity Szeptyckiego. Dn. 23 IX t.r. uczestniczył w audiencji przedstawicieli władz miasta u gen.-gubernatora G. Bobrinskiego, podczas której przedstawiono plany polityczne dotyczące Galicji. Po zakończeniu okupacji władze austro-węgierskie wszczęły przeciw T-owi śledztwo o nielojalność wobec monarchii. W związku z falą terroru wywołaną podobnymi oskarżeniami wobec wielu niewinnych osób, T. interweniował z arcybp. Bilczewskim 27 VIII 1915 u generalnego gubernatora Galicji H. von Colarda, a we wrześniu t.r. w Kwaterze Głównej armii austro-węgierskiej w Cieszynie.

Z biogramu autorstwa Renaty Król-Mazur

 

Terlecki Cyryl
Na początku listopada 1595 obaj wysłannicy byli już w Padwie, gdzie wpisali się do ksiąg nacji polskiej uniwersytetu i odwiedzili wykładającego tam jezuitę Antonia Possevina. Dn. 15 XI t.r. dotarli do Rzymu i już 17 XI zostali przyjęci przez Klemensa VIII, któremu wręczyli pisma od Zygmunta III i senatorów; papież przyjął ich życzliwie, odmówił jednak natychmiastowego przystąpienia do rozmów, a rozpatrzenie przywiezionych warunków unii powierzył komisji kardynałów. Na mocy jej decyzji warunków tych nie zaakceptował (choć formalnie ich też nie odrzucił), ale 23 XII ogłosił przyjęcie obu biskupów, a za ich pośrednictwem «całego duchowieństwa i ludu ruskiego», do Kościoła katolickiego. Decyzję swą potwierdził tegoż dnia bullą „Magnus Dominus et laudabilis nimis”, która wyrażając ogólną aprobatę życzeń prawosławnych hierarchów, gwarantowała jedynie zachowanie «świętych obrzędów i ceremonii» Kościoła ruskiego. Mimo to T. i Pociej złożyli w imieniu prawosławnych Rzpltej trydenckie wyznanie wiary (Pociej po łacinie, a T., z powodu jej nieznajomości, po rusku) i uznali zwierzchność papieża.  

Z biogramu autorstwa Tomasza Kempy

 

Terlecki Olgierd
W lutym 1940, przez Lwów i Stanisławów, dotarł z kolegami do Kołomyi, w celu przedostania się do WP we Francji. Zatrzymany 28 II t.r. przez sowiecką straż graniczną przy próbie przekroczenia granicy rumuńskiej w Załuczu (pow. śniatyński), został przewieziony do więzienia w Dniepropetrowsku (obecnie Dnipro) i wyrokiem z sierpnia skazany na trzy lata obozu pracy. Następnie zesłano go do Kandałakszy na półwyspie Kola (obwód murmański), a po wybuchu 22 VI 1941 wojny niemiecko-sowieckiej nad rzekę Peczorę na północnym Uralu. W następstwie układu Sikorski-Majski został w sierpniu t.r. zwolniony; we wrześniu dotarł do Tockoje koło Buzułuku (obwód orenburski) i wstąpił do 17. pp 6. DP pod dowództwem gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. W styczniu 1942 znalazł się z pułkiem w Kazachstanie. W lipcu t.r. ukończył szkołę podchorążych w Szachrisjabs (Szachrisabz) w Uzbekistanie; spotkał tam Władysława Broniewskiego, z którym toczył długie rozmowy o poezji.

Z biogramu autorstwa Macieja Urbanowskiego

 

Terlecki Tymon
T. należał do wielkiej galerii twórców humanistyki polskiej. Swymi badaniami i refleksjami obejmował różnorodne obszary filozofii, kultury, literatury i sztuki. Był zasłużonym historykiem literatury, wrażliwym krytykiem literackim, współtwórcą polskiej nauki o teatrze i krytykiem teatralnym, edytorem, redaktorem i pedagogiem. Szczególną wartość posiadają jego 123 recenzje z teatrów londyńskich (1945–65) oraz sprawozdania i artykuły o polskim teatrze emigracyjnym (1944–80) i występach zespołów polskich z kraju (1957–8). Odrębnym gatunkiem jego twórczości były recenzje książek (ponad sto pozycji) z l. 1958–64 z zakresu literatury i teatru, ogłaszane głównie w Dodatku Tygodniowym „Ostatnich Wiadomości” oraz „Wiadomościach” i „Kulturze”. T. pozostawił bezcenny cykl wizerunków literackich i artystycznych, sugestywne i barwne sylwetki pisarzy, badaczy literatury, krytyków, artystów teatru. Jego pisarstwo cechowały: zmysł konstrukcyjny, dar wyobraźni, ostra inteligencja, bogactwo języka, klarowna i ekspresyjna polszczyzna połączona ze skłonnością do staroświeckiej patyny, egzaltacji, patosu i krasomówstwa. Obdarzony niezwykłą aktywnością, pasją i wielotorowością działań, pełnił prestiżowe funkcje jako polityk emigracyjny. Z wychowania i natury Europejczyk, propagował w świecie polską kulturę, naukę i sztukę, konfrontując je z dumą z dorobkiem innych narodów.

Z biogramu autorstwa Edwarda Krasińskiego

 


Terlecki Władysław Lech
W r. 1968 ukazała się powieść Gwiazda Piołun, w której T. nawiązał do samobójstwa Stanisława Ignacego Witkiewicza po inwazji wojsk sowieckich na Polskę (W., wyd. 3, W. 1985, Teatr PR 15 IX 1970, adaptacja i reż. W. Lesiewicz, przekł. słowacki <1971>). Łukasiewicz uznał, że powieść stanowi doskonałe studium człowieka, przedstawiciela ginącej formacji kulturowej, ale by tę książkę zrozumieć, «trzeba wiedzieć, i to wiedzieć naprawdę, co się wydarzyło w Polsce we wrześniu 1939 roku» (,,Tyg. Powsz.” 1969 nr 4). T. w r. 1969 podpisał umowę na adaptację filmową tej książki, ale produkcja została zablokowana po interwencji Lenarta w Wydz. Kultury KC PZPR (premiera ekranizacji 21 IV 1988 w reż. H. Kluby)..

Z biogramu autorstwa Ewy Głębickiej i Red.

 

Terlikowska Maria
Z komiksu tworzonego z Anną Hoffmann od r. 1957 dla „Świerszczyka” powstała pierwsza polska «dobranocka» Przygody Gąski Balbinki, emitowana od r. 1959 w Telewizji Polskiej; wierszowane historyjki o tej tematyce ogłaszała jako Różne przygody Gąski Balbinki (W. 1961 I), Idzie Gąska Balbinka (W. 1964 II) i Cześć, Balbina (dla młodzieży, W. 1973).

Z biogramu autorstwa Marii Czeppe i Anety Kliszcz

 


Terné Zofia
Po zajęciu Warszawy przez Niemców T. z Járosym została 24 X 1939 aresztowana przez Gestapo; wkrótce zwolniona, otrzymała nakaz opuszczenia Generalnego Gubernatorstwa i wyjechała do siostry do Równego, w okupowanej przez ZSRR części Polski. Następnie przeniosła się do Lwowa, gdzie w styczniu 1940 podjęła pracę w Teatrze Miniatur kierowanym przez Konrada Toma i w jego reżyserii wystąpiła w rewiach „Pełną parą” oraz „A ot rodzynki w koszyku”. Z Teatrem Miniatur występowała m.in. w Moskwie, Kijowie, Leningradzie i Kujbyszewie. Po wybuchu w czerwcu 1941 wojny niemiecko-sowieckiej zespół ewakuowano do Uzbekistanu; występowała też w sowieckich republikach: Kazachskiej, Kirgiskiej, Tadżyckiej i Turkmeńskiej.

Z biogramu autorstwa Artura Patka

 

Tesznar Leopold
Latem 1943 wielokrotnie interweniował T. u władz dystryktu Galicja o przeciwdziałanie mordom, dokonywanym przez Ukraińców na Polakach mieszkających na Wołyniu. Pismem z 2 VIII t.r. zwrócił się o wydanie broni Polakom w zagrożonych miejscowościach. Dn. 4 VIII uczestniczył w polsko-ukraińskim spotkaniu z wicegubernatorem dystryktu O. Bauerem w sprawie wydania odezwy przeciw zabijaniu ludności cywilnej; nie zgodził się jednak, by również strona polska potępiła mordy na ludności ukraińskiej i jego inicjatywa zakończyła się fiaskiem. Jeszcze raz, 24 IX, u gubernatora Wächtera, zaapelował do niemieckich władz okupacyjnych o «zahamowanie bezwzględnie szerzącego się terroru ukraińskiego». Na spotkaniu 9 XI z Frankiem odciął się od «antyniemieckich aktów terrorystycznych komunistów», podziękował mu za podwyżkę norm żywności i zgodę na zbieranie środków na opiekę społeczną; skonsternowanym członkom RGO wyjaśnił, że chciał uchronić Polaków przed odpowiedzialności za terror i przed represjami. W lutym 1944 uchylił się od wskazania dwóch kandydatów do organizowanej przez Niemców Ligi Antybolszewickiej. W dn. 11 II i 8 III t.r. po raz kolejny domagał się od Wächtera stworzenia w okręgach wiejskich oddziałów samoobrony dla bezpieczeństwa ludności polskiej; pomysłowi sprzeciwiło się jednak kategorycznie polskie podziemie.

Z biogramu autorstwa Grzegorza Hryciuka

 

Teszner Jan
Ze szwagrem T. poręczył 21 XI 1491 przed sądem biskupim w Krakowie sumą 1 tys. dukatów za zatrudnionego w żupie olkuskiej Szwajpolta Fiola (Sweybolda Veyla) z Neustadt, oskarżonego o wydanie t.r. w Krakowie «heretyckich» pism (prawosławnych ksiąg liturgicznych wydrukowanych cyrylicą), że nie opuści on Krakowa i stawi się na każde wezwanie sądu; mimo poręczenia Fiol został jednak uwięziony.

Z biogramu autorstwa Marcina Starzyńskiego

 

Tetera Paweł
Do końca r. 1663 Sobieski i T. opanowali niemal całe południowe Zadnieprze po Worsklę; 18 I 1664 ich oddziały wróciły do głównych sił. Już jednak na początku lutego t.r. wycofał się T. na czele 2 tys. Kozaków i pułku piechoty Jana Waltera Wrangla na Prawobrzeże, by wspomóc oddziały kor. płk. Sebastiana Machowskiego w walce z rozpoczętym w styczniu w rejonie Targowicy powstaniem kozackim. Połączone wojska rozbiły 12 III pod Białą Cerkwią powstańcze oddziały Dymitra Sulimki i Semena Wysoczana, a T. okrutnie potraktował pokonanych przeciwników (starszyznę zabito przez powieszenie lub wbicie na pal). Wobec pogłosek, że powstanie było wynikiem spisku zawiązanego m.in. przez I. Wyhowskiego, T. podczas oblężenia Olchowca, gdzie schroniły się niedobitki powstańców, zaprosił go do siebie i 16 III, na podstawie zeznań pojmanych uczestników buntu, aresztował pod zarzutem podżegania do wybuchu powstania Sulimki. Sąd wojenny skazał I. Wyhowskiego na karę śmierci, a 26 III Machowski nakazał wykonać wyrok; egzekucja odbyła się nocą z 26 na 27 III.

Z biogramu autorstwa Piotra Krolla

 


Redakcja Polskiego Słownika Biograficznego życzy Państwu ciekawej lektury.